İnsan doğuştan dil ve konuşma yeteneğiyle doğar. Dil gelişimi doğumla birlikte başlayan ve tüm yaşam boyu devam eden bir süreçtir. İnsan, dil öğrenmek için özel bir mekanizmaya sahiptir. Dil, tüm kuralları ile birlikte, geçirilen yaşantılar sırasında, doğal olarak öğrenilmektedir. Çocuk yürümeyi nasıl öğreniyorsa dili de öyle öğrenir.

Çocuklar yaşamlarının ilk günlerinden itibaren, çevrelerindeki sesleri algılamaya, sesler çıkarmaya ve içinde yaşadıkları toplumda konuşulan dilin temel yapısını kazanmaya başlamaktadırlar. Dil gelişimi, bilişsel ve bedensel gelişime paralel olarak yürür.

Çocuklar dili kazanırken öncelikle anne-babalarını, diğer aile bireylerini, sosyal çevrelerinde ve okul ortamında etkileşimde bulundukları diğer bireyleri model olarak alırlar.

Erken çocukluk döneminin en önemli etkileşim araçlarından biri olan dil, tüm etkinlikler için gereklidir.

Konuşma ve dil arasında anlamsal farklılığın anlaşılması önemlidir. Konuşma, konuşuyor olabilmenin gücü olarak tanımlanır. Kişinin düşüncelerini ve duygularını konuşma sesleriyle ifade etme yeteneğidir. Dil, düşünceleri, sesleri, yazı sembollerini ya da jestleri kullanarak hem sözel hem de sözel olmayan tekniklerle, karşıdaki kişi ile anlamlı iletişim kurabilmede kullanılmaktadır.

Dil gelişimini etkileyen faktörler

Sağlık: Şiddetli ve uzun süren hastalıklar, çocuğun konuşmasını geciktirebilir. Bu tip hastalıklar çocuğun sosyal çevresiyle olan ilişkilerini kısıtladığı için çocuğun dil gelişimi gecikebilir.

Zeka: Çocuğun, 2 yaşına kadar çıkardığı seslerle, zekâsının ilişkili olmadığı görüşüne karşın 2 yaşından sonra dil gelişimiyle zekâ arasında sıkı bir ilişki olduğu görüşü ağır basmaktadır.

Sosyo-Ekonomik Koşullar: Sosyo - ekonomik durumu iyi olan ailelerin çocukları, genel olarak erken ve düzgün konuşur. Bu tip bir çevrede büyüyen çocukta, sözcük dağarcığındaki artış, dilin doğru kullanımı ve ifade etme becerisi daha rahat ve erken gelişir. Özellikle erken çocukluk döneminde, çocukların yuva, anaokullarında yaşıtlarıyla birlikte olmalarının, etkinlik yapmalarının, oyunlar oynamalarının dil gelişimini destekleyici etkisi vardır.

Cinsiyet: Aynı ailedeki çocukların konuşmayı öğrenme süreleri farklı olabilir. Kız çocukları, erkek çocuklarına göre genellikle daha erken konuşmaya başlarlar. Burada önemli olan, çocuğun dil gelişiminde tutarlı olmasıdır.

Aile İlişkileri: Aile bireyleri - özellikle anne veya baba- ile çocuk arasındaki sağlıklı ilişkiler, dil gelişimini oldukça etkiler. Ailede ilgilenilen tek çocuk veya kardeşleri olan çocuklar, daha erken ve düzgün konuşur.

Yetişkinler, konuşmalarıyla çocuklara iyi örnek olmalıdırlar. Çocuklar, aile bireylerini taklit ettikleri için, konuşma tarzı ve üslup önemlidir. Örneğin çocuksu konuşmalar, farklı ses tonları, çocukların dil gelişimini olumsuz etkiler. Bunun yanısıra, yabancı bakıcıların ya da eğitim düzeyi çok düşük olan bakıcıların, dil gelişiminde olumsuz etkileri olabileceği de gözardı edilmemelidir.

Çocuklar kendi toplumlarında konuşulan dili öğrenirken, yandaki tabloda belirtilen dönemlerden geçmektedirler.

Yaşa göre çocuklarda dil gelişim özellikleri

Yenidoğan dönemi (0-2 ay)

Refleksif Davranışlar (arama, emme, yutma) görülür. Konuşma sesinin üretimi için gerekli olan nefes alma, ağız ve yüz hareketlerinin kazanıldığı dönemdir. Bu dönemde farklılaşmamış ve farklılaşmış ağlamalar görülür. Farklılaşmamış ağlamalar, refleksiftir. Farklılaşmış ağlamalar, 1.ayın sonunda bebeğin aç, kızgın ve acılı olduğunu belirten iletişim aracıdır.

Gığıldama dönemi (2-4 ay)

Bebekte gülme, haz aldığı durumlarda gığıldama gözlenir. Ünlü seslerin (a,u,o gibi) uzatılması şeklinde görülür. Daha sonra bu seslerin sonuna “h” eklenerek “ah,eh,uh” şeklinde sesler üretilebilir. “k,g” gibi yumuşak damak ve gırtlak sesleri çıkarır.

Mırıldanma dönemi (4-6 ay)

Dil kontrolünün artmasıyla, ünlü ve ünsüz seslerin çeşitlerini üreterek bunları tekrar etmekten hoşlanırlar. Bu sesler ”ma-ma-ma”, “ba-ba-ba” gibi seslerdir. “P,b,m” gibi dudak seslerinin kulanımının başlaması da görülür.

Mırıldanmanın tekrarı dönemi (7-9 ay)

Hece tekrarları gözlenir (ba-ba,ma-ma). Ses üretimiyle işitmenin birleştirilmesi sıklıkla görülür. Yetişkin konuşmasına benzeyen, ancak anlaşılamayan uzun diziler meydana getirir. (jargon)

Başkalarının seslerini taklit dönemi (9-11 ay)

Bebekler bu dönemde insan seslerini bilinçli bir şekilde taklit ederler. 11. aydan itibaren, ses-sözcük dönemi başlar. Bebek anlaşılamayan ses dizileri arasına, tek heceli sözcükler yerleştirmeye başlar. İlk anlamlı sözcüklerin kullanıldığı gözlenir. Artık anlamları araştırmaya ve kendi dillerini öğrenmeye hazırdırlar.

Ses-sözcükler dönemi (11-14 ay)

Birbirine benzemeyen hece tekrarları yapılır. Cümle seslerine benzeyen bir dizi ses üretiminde bulunurlar. Bu söylemlerde; ritim, duraklama, ses değişimleri cümle kullanımlarına benzerlik gösterir.

Birbirini izleyen tek sözcüklü cümlecikler dönemi (18-24 ay)

Bu dönemde çocuk nesneleri ve resimleri isimlendirir. Basit yönergelere tepki verir. İki sözcüklü cümleler kurar. Uzun cümleyi genelde özne + eylem şeklinde kısaltır. Jargon kullanımı devam eder, amaçlıdır.

0-2 yaş çocuğunuza nasıl yardımcı olabilirsiniz?

• Konuşurken bebeğinizle göz göze gelmeye çalışın.
• Konuşurken gülümseyin ve başınızı sallayın.
• Konuşurken ona dokunun. Bazen yüzünü, kendinize doğru çevirin.
• Sesinizin tonunu değiştirin ve bazen de ona şarkı söyleyin.
• Taklit etme yolu ile onun dikkatine, gülümsemesine ve çıkardığı seslere karşılık verin.
• 18. aydan itibaren yaşına ve gelişim düzeyine uygun, resimli kitaplar sunun. Ona bol bol kitap okuyun.
• Şarkı söyleyerek veya ritmik sesler çıkararak ona el çırpma, ayak vurma gibi hareketler yaptırın.
• Onun sık sık çıkardığı sesleri kullanarak, yeni heceler ve sesler çıkarın.
• Onunla, kendisini dinlediğinizi hissettirerek konuşun.
• Onu adıyla çağırın.
• Doğal konuşmaya özen gösterin.
• Bebeğinize keşfetmesi için fırsatlar verin. (Örneğin; eline değişik nesneler verin.)
• Bebeğinizle yaptığınız işler hakkında konuşun.
• Onunla, kısa cümlelerle ve dil bilgisi kurallarına uygun olarak konuşun. (Örneğin, “Baba gitti.” gibi)
• Onun sözcüklerine, ek sözcüklerle yanıt verin (Örneğin, “Evet, baba işe gitti.”gibi)
• Hareketlerinizi konuşmaya dökerek ona yeni sözcükler aşılayın (Örneğin yemek yaparken “Bu limonu ortadan ikiye ayıracağım ve salataya sıkacağım.” gibi)
• Arkadaş grupları içinde ve tanıdığı- tanımadığı insanlarla konuşmasına fırsat verin.
• Konuşmalarınızda mimik ve jestleri kullanın (Örneğin “Hayır, hayır” derken parmağınızı sallayın.)

2-3 yaş

Bu dönem, dilbilgisi yeteneği ve sözcük dağarcığında en hızlı gelişimin olduğu dönemdir. Takıların kullanımı başlar. Soru sormak, istek ve emir bildirmek için ses tonunu değiştirir. Bazı zaman takılarını ve çoğul ekini kullanmaya başlar. Kullanabildiğinden çok daha fazla sözcüğü anlayabilir. “Ne?, Nerede, Kim, Niçin?” sorularını sık sık sorar. Ben, Beni/Bana ve Sen zamirlerini doğru kullanır. 200-300 civarı sözcük bilir. “Ve” sözcüğünü kullanmaktadır. Geçmiş zaman, şimdiki zaman ve gelecek zaman kavramlarını anladıkça; zaman belirten sözcükler kullanmaya başlar.

2-3 yaş çocuğunuza nasıl yardımcı olabilirsiniz?

• Oynarken veya çevresini keşfederken çocuğunuza mümkün olduğu kadar bağımsızlık verin.
• Yemek yerken ve televizyon seyrederken yanına oturun ve onunla sohbet edin.
• Başka insanlarla, onun da katılabileceği konuşmalar yapın.
• Onun kurduğu kısa cümlelere, anlamı açıklayacak şekilde sözcükler ekleyin.
• Onu, her gün dışarı çıkarın ve gördükleriniz hakkında onunla konuşun.
• Günlük işler hakkında onunla konuşun.
• Birlikte olduğunuzda, onu oynaması için başka çocuklarla tanıştırın.
• Ona, taklit etmesine yardımcı olabilecek nesneler verin (Örneğin; elbise, şapka, ipler, kutular ve telefon gibi).
• Konuşmalarınızda dil bilgisi kurallarına uyun. Bebeksi ifadeler ve yanlış telaffuz kullanmayın.

3-4 yaş

Bu yaşta basit şarkıları, tekerlemeleri hatırlar. 800-1000 arası sözcük dağarcığı vardır. 3-4 sözcüklü ifadeler kullanır ve anlaşılır şekilde konuşur. “Neden, ne zaman, nasıl, niçin” sorularını sorar. Edat kullanmaya başlar. Bildiği birkaç çocuk şiirini ezbere okuyabilir ya da çocuk şarkılarını doğru olarak söyleyebilir. Soru cümlesi için “mi” ekini kullanır. Basit bir sohbete katılır. Geçmiş zamanla ilgili ifadeleri kullanır. Oluş sırasına göre iki olayı anlatır. Çoğul eklerini yerinde ve doğru kullanır. Gelecekle ilgili olayları anlatır. (Örneğin; “yapacağım, yapmak istiyorum, yapmam gerek” gibi )

4-5 yaş

Bu yaşta 1500 sözcük dağarcığına sahiptir. Yaşını ve cinsiyetini bilir. 6-8 sözcüklü karmaşık ifadeler ve birleşik cümleler kullanır, hikâyeler anlatır. Konuşması tam olarak anlaşılır. Bilgisini arttırmak için sorular sorar; ”Şu nasıl kullanılır?” gibi. Dil bilgisi kurallarına uygun konuşur.

5-6 yaş

Kullandığı uzun sözel ifadelerde, dilbilgisi kurallarını doğru kullanır. 2000-2500 arası sözcük dağarcığına sahiptir. Birşey anlatırken geçmiş ve gelecek zamanı doğru kullanır. Üç veya beş bölümlük hikâyeyi birleştirip anlatır. Yeni ve bilmediği sözcüklerin anlamlarını sorar. “Dün ve yarını” anlamlı olarak kullanır.

3-6 yaş çocuğunuza nasıl yardımcı olabilirsiniz?

• Anne baba olarak çocuğunuzun tüm sorularını hassasiyetle ve sabırla yanıtlamaya özen gösterin.
• Çocuğunuzun sorularına, neden-sonuç ilişkisi içinde yanıt vermeye çalışın. Böylelikle çocuğunuzun sözcük bilgisini artırmış, merakını tatmin etmiş, olayları birbirine bağlamasına yardım etmiş olursunuz.
• Çocukla konuşurken tam ve düzgün cümleler kurmaya dikkat edin. Nesneler üzerinde konuşurken, “bu , o” yerine nesnenin adını söyleyin.
• Onu, yeni yerlere götürün. Ne yaptığınızı ve neler gördüğünüzü ona anlatın. Onun da size anlatmasına fırsat verin
• Beraber kitapçıya gidip kendine kitap seçmesini sağlayın ve bu konuda ona model olun.
• Çocuğunuza, özellikle yatmadan önce, mutlaka kitap okuyun.
• Onu okumak için cesaretlendirin. (Örneğin hikâye kitabının bir sayfasını okuduktan sonra, çocuğunuzun geri kalan sayfaları resimlerine bakarak anlatmasına fırsat verin.)
• Okuduğunuz kitaplar ile ilgili sohbetler yapın, ona açık uçlu sorular sorun. “Bu kitabın yazarı sen olsaydın, sonunu nasıl bitirirdin?” gibi.
• Birlikte müzik dinleyin, şarkı söyleyin.
• Her çeşit dilbilgisi hatasının doğrusunu, doğal ortamda siz tekrarlayın. Onunla alay etmeyin, onu utandırmayın ve onu zorlamayın.
• Karışık bir konuşmayı, ona anlayabileceği düzeyde, açıklayarak anlatın.
• Çocuğunuzla konuşurken aralarda duraklamalar yapın ve yanıt vermesi için ona zaman tanıyın.
• Çocuğunuz bir konuşma başlattığında, bu konuşmayı daha fazla bilgi ekleyerek ve sorular sorarak devam ettirin. (Örneğin “Ayşe'nin önlüğünde bir sürü renk var. Evet, içinde turuncu, gri, beyaz var. Bu renklerin içinde en çok hangi rengi beğendin?” gibi.)
• Çocuğunuza duygularını ifade etmeyi öğretin. Ona ne düşündüğü hakkında soru sorun ya da o anda ne hissettiği üzerine yorum yapmasına fırsat verin.

Şimdi sıra sizde!!!

Dil gelişimi ile ilgili olarak yukarıdaki öneriler ışığında, çocuğunuzla birlikte bu süreci eğlenceli hâle getirebilirsiniz. Çocuğunuzun eğlenerek öğrenmesi için, işte size birkaç etkinlik örneği!!! İy, eğlenceler.. ?

Etkinlik köşemiz

Oyun Adı: Ne Nerede?

Yaş Grubu: 3-4 yaş

Çocuğunuzun oyuncaklarını, odanın farklı yerlerine ve çocuğunuzun görüş alanını kapsayacak şekilde yerleştirin (örneğin masanın altına, sandalyenin üstüne, dolabın arkasına vb.). Daha sonra, ona bu oyuncakların nerede olduğunu sorarak mekândaki konumlarını söylemesini isteyin. Sorularınızı farklı şekillerde sormaya özen gösterin. Örnek olarak, “Bebeğin nerede? Sandalyenin üzerinde ne var?” vb.

Oyun Adı: Oyuncaklarla Öykü Oluşturma

Yaş Grubu: 4-5 yaş

Evde bulunan bebek, araba, blok, lego gibi materyalleri bir torbanın içine koyun. Çocuğunuza, sırayla torbanın içinden birer oyuncak seçerek bir öykü oluşturacağınızı söyleyin. Çocuğunuzun torbadan bir oyuncak seçmesini ve bu seçtiği oyuncakla ilgili bir öykü oluşturarak oyunu başlatmasını sağlayın. Ardından siz bir oyuncak seçerek öykünün devamını oluşturun. Oyunu, torbadaki oyuncaklar bitene kadar bu şekilde devam ettirin.

(Oyunu ilk kez oynarken sizin torbadan oyuncakları seçerek bir öykü oluşturmanız çocuğunuzun oyunu daha kolay kavramasına yardımcı olabilir).

Oyun Adı: Resimlerle Hayalgücü

Yaş Grubu: 4-6 yaş

Çocuğunuzla birlikte, gazete ve dergileri karıştırarak çeşitli karikatür ve resimleri bulup kesin. Bu resimler hakkında ona çeşitli sorular sorun. Cinsiyetleri, kaç yaşında olabilecekleri, nerede yaşadıkları gibi sorular yönelterek onun, hayal gücünü kullanarak kendisini ifade etmesini sağlayın.

Bebekler, doğuştan dil ve konuşma yeteneğiyle doğarlar. Ancak araştırmalar; çocuğun dil gelişimi sırasında ailenin tutum, davranış ve bu konudaki desteklerinin çok önemli olduğunu göstermektedir. Çocukların her türlü gelişimlerinde olduğu gibi dil gelişiminde de kapasitelerinin farklı olduğu göz ardı edilmemelidir.

Bu yüzden sizler çocuklarınıza, olan sevginizi ve ilginizi hissettirerek, bu gelişim sürecinde, her çocuğun gelişim dönemlerinin farklı olduğunu unutmayarak sabırla, onu zorlamadan ve sıkmadan yardımcı olmalısınız.

Yukarıda verilen bilgiler ışığında çocuğunuzun dil gelişiminde, herhangi bir farklılık gözlediğinizde hiç vakit kaybetmeden tıbbi tanılama yapılması için, öncelikle bir kulak burun boğaz doktoruna, eğitsel tanılama ve destek programı için de bir odyoloji kliniği ile iletişime geçmeniz gerekmektedir.

Kaynak: Zeynep Şahin-Okul Öncesi Öğretmeni, Çoluk Dergisi, 86. sayı