Foto muhabirliğinde kadın olmak avantaj

Kendini hiç ummadığı anda savaşın ortasında bulan foto muhabiri Dayna Smith öyle bir fotoğraf çekti ki, Bosna’nın feryadı dünyada yankılandı. TRT-Türk’te yayınlanan Ve Zaman Durdu adlı belgeselin çekimleri için İstanbul’a gelen Smith o fotoğrafın öyküsünü ve mesleğini anlattı.

Dayna Smith, dünyanın en prestijli fotoğraf ödülü olan World Press Photo’yu (Dünya Basın Fotoğrafı) kazanan üç kadın foto muhabirinden birisi. 20 yılı aşkın bir süre ünlü Washington Post gazetesi için çalıştı. Kosova savaşından Somali’deki iç çatışmalara, Los Angeles ayaklanmasından kolera salgınlarına pek çok önemli olayı fotoğrafladı. ABD’nin 42’inci başkanı Bill Clinton’u görevi süresince takip ederek önemli başarılara imza attı. Bu meslekte kadın olarak yer almanın dezavantajından çok avantajı olduğu düşüncesiyle yoluna emin adımlarla devam etti. Kosova’da, Özgürlük Ordusu askeri olan kocasının ölümünden sonra yakınları tarafından teselli edilen bir kadını görüntülediği fotoğrafıyla 1998’de Dünya Basın Fotoğrafı ödülüne layık görüldü.

Foto muhabirin işinin yaşanan trajedileri ifşa etmek olduğunu söyleyen Smith ‘Bazen bunu yaparken orada bulunan herkesi incitebiliyorsunuz. İşin kötü tarafı insanların ıstıraplarına tanıklık etmek için o sahnede yer alıyor olmamız... Diğer yandan eğer savaşın bu yanlarını gösterirsek, bir şekilde insanlar üzerinde bir etkisi olacağını ve gelecek savaşları durduracağını umuyorum’ diyor.

Foto muhabirliğinde kadın olmak avantaj

Ünlü foto-muhabiri, kadınların daha iyi empati kurabildiğini ve bulundukları ortamda insanlara rahatsızlık vermeden çalışabildiklerini söylüyor. "Bu meslekte kadın olmanın getirdiği zorluk yok, bunu çok açık söylüyorum. Sadece kullanılan ekipmanlar biraz ağır ama bu bana gerçekten büyük bir zorluk yaşatmadı." derken şunları eklemeyi de ihmal etmiyor: "Bazen erkeklerin olduğu özel alanlarda çalışmak kadın foto-muhabirlerine zor gelebilir. Yalnız şu ana kadar kadın olmamdan ötürü çekemediğim fotoğraf olmadı. Kadın foto muhabirlerinin kesinlikle yeni yüzyılın getirdiği bazı teknolojik gelişmelere ayak uydurmaları gerekiyor. Artık gazeteler web sayfaları üzerinden fotoğraf, video ve ses kayıtlarını yayınlayarak yeni bir ortam oluşturmaya başladı. Fotoğraf başka bir noktaya doğru gidiyor. Haber biçiminden sanata doğru bir gidiş var. Yani haber fotoğraflarının içinde de sanat var olmaya başladı. Kadın olsun, erkek olsun bütün fotoğrafçılar yeni yola ayak uydurmalı. Ben de profesyonel video ve ses kaydı konusunda ciddi çalışmalar yapıyorum. Özellikle multimedya olarak yaşlı insanlar ile ilgili bir proje hazırlamayı düşünüyorum.

Kadın foto muhabirleri konusunda oldukça iyimser düşünen Smith:’Artık savaşlarda kadın fotoğrafçılar görmek şaşırtıcı değil, çünkü dışarıda pek çok iyi kadın fotoğrafçı var ve çalışıyorlar. World Press o kadar çok aday arasından seçim yapıyor ki tek bir kişinin kazanması gerçekten çok zor, ama bence bu ödülü tekrar bir kadın fotoğrafçının kazanması sadece an meselesi’ diyor.

İyi fotoğraf, insanın kalbine dokunmalı

Lise yıllarında evine uzak olan Batı Amerika'da bir çiftlikte at bakımı ile uğraşan Dayna'nın fotoğrafa olan ilgisi burada başlar. Babası, kızının yaşadığı yeri merak ettiği için bir fotoğraf makinesi verir. Dayna da babasına götürmek için bol bol manzara ve at fotoğrafları çeker. Zamanla fotoğrafçılığın kendi kişiliğine uygun bir uğraş olduğunu fark eder. Çünkü kendini 'özgürlükçü' ve 'insanlarla diyalog kurmayı seven' birisi olarak tanımlamaktadır. Kapalı ofislerde oturmak yerine farklı yerlerde insanların arasında olmak ona daha cazip gelir. Üniversite eğitimini bitirdikten sonra foto-muhabirliği yapmaya başlar. Birkaç yıl sonra çocuğu olunca görevini editör olarak sürdürmek zorunda kalır.

Smith, 5 yıldan fazla aktif olarak foto muhabirliği yapamadığı için çok üzüldüğünü söylüyor. Ama geri dönüşü gerçekten muhteşem olur: "İşin editöryal kısmıyla ilgilendiğim için neredeyse fotoğraf çekmeyi bırakmıştım. Ama sonraları aktif olarak alanda çalışmak istedim. Bunu gazete editörlerine ilettiğimde bana yurtdışında çalışıp çalışamayacağımı sordular. Önce istemediğimi söyledim. Fakat Yugoslavya'nın dağılma sürecinde, televizyonda Kosova Savaşı ile ilgili görüntüleri izleyince bölgeye gitmeye karar verdim. Bu karar bana önemli başarılar getirdi."

Dayna Smith, dünyanın en prestijli fotoğraf ödülü Word Press Photo'yu, Priştine yakınlarında çektiği bu cenaze töreni karesiyle kazanmıştı.

İşte o fotoğrafın öyküsü

Dayna Smith kendisine ödül kazandıran o fotoğrafın öyküsünü şöyle anlatıyor: ‘1998 sonbaharıydı ve Kosova’daki durum tahammül edilemez bir boyut almıştı. Kosova, Slobedan Miloseviç rejimi tarafından boşaltılıyordu. Miloseviç’in zorlanmasıyla Ekim civarında ateşkes imzalandı ve Kosova halkı evlerine dönmeye başladı. Bazıları ahırlarda bazıları da dışarıda yaşıyordu. Çalıştığım gazete Washington Post beni olayın bu yönlerine dair bir haber yapmam için oraya gönderdi.

Priştina’dan dönerken bütün günü ziyan etmek istemedik. Bir önceki gün bir vurulma olayının yaşandığını bildiğimiz küçük bir köye uğramaya karar verdik. Dört kişi çalıştıkları fabrikaya dönerken vurularak öldürülmüştü. Tercümanım ve şoförüm Alban’a, yakındaki bir köyde cenazenin olacağı söylendi. Bu yüzden biz de oraya gidip ne bulabileceğimize bir bakmak istedik. İzbika adındaki bu köye vardığımızda küçük bir tepenin üzerine çıktık ve birden karşımızda duran yüzlerce Kosova Kurtuluş Ordusu (KKO) askerini gördük. Hemen arabadan atlayıp fotoğraflarını çekmeye başladım.

Gergin bir şekilde duran askerleri çekerken, tepeyi çıkmakta olan bir aile dikkatimi çekti. Birkaç tane kadın, 4-5 çocuk ve diğer akrabalardan oluşan ailenin ölen askerin ailesi olduğunu anlamıştım çünkü yüzleri keder doluydu. Hemen fotoğraflamaya başladım. Dillerini bilmiyordum ve cenaze törenini de bölmek istemiyordum. Aile gittikçe yaklaştı ve ben de kadınla göz kontağı kurdum. Daha sonra birden kadın neredeyse transa geçti ve hiç kimseyi görmüyor gibiydi. Yere yığılacak gibi gözüküyordu, insanlar onu rahatlatmak için yanına geldiler. İşte tam o sırada, karşımda çok güçlü bir an yaşandığını hissettim. Bu yüzden onu takip ettim. Çok yakınına kadar gitmiyordum ya da yüzüne çok yaklaşmıyordum ama etrafındaki kalabalığın bir parçasıydım.

Ödül açıklandıktan sonra benden bu fotoğrafla ilgili daha fazla bilgi istediler ancak ülkeme dönmüştüm. Fakat şoförüm de olan yerel gazeteci oradaydı ve o köye geri gidip kadının bir KKO askerinin dul eşi olduğunu teyit etti. Öğrendiğimize göre kadın iyi durumdaydı. Şu andaki durumunu öğrenmeyi çok isterdim.’

'İnsanlarla sadece göz teması kurdum'

Kosova'ya gidince savaşın belirgin bir yerde değil, pek çok bölgede devam ettiğini gören Smith, savaşın tüm acımasızlığını fotoğraflayarak dünya kamuoyuna göstermek için çalışmaya başlamış. Ülkeyi iyi bilen Arnavut kökenli yerel bir gazeteci ona rehberlik yapmış. Birlikte her günün akşamında bir sonraki gün için plan yaptıklarını söylüyor Smith ve unutulmayan karelerin hikâyesini anlatmaya başlıyor:

 "Bir gün umutsuzluğa kapıldığımız bir anda Sırp ordusunun insanları öldürdüğünü ve Priştine yakınlarındaki İzbika diye bir köyde cenaze töreni yapılacağını duyduk. Oraya gitmeye karar verdik. Ölenlerden biri Kosova Kurtuluş Ordusu üyesi bir askerdi. Bana ödül kazandıran fotoğraftaki ağlayan kadın ise bu askerin eşi. Yanında onu teselli etmeye çalışan insanlar vardı. Beni çok etkilemişti. Kadın olmak burada bana çok avantaj sağladı. Çevremdeki insanlar acılarını paylaşıyordu, ben de fotoğraflarını çektim. Onlardan izin almak istemiştim, ama gerçekten buna fırsat olmadı. Fotoğraf çekmemden de rahatsızlık duymadılar, en küçük bir tepki bile almadım. Onlarla göz teması kurarak ben de acılarını paylaştım." Smith, renkli çektiği bu fotoğrafı siyah-beyaz tarayarak gazeteye göndermiş, yayınlanınca da büyük ses getirmiş.

'Hiçbir zaman iliştirilmiş gazeteci olmadım'

Dayna Smith, foto muhabirinin özgür olmasına büyük önem veriyor ve söz buradan 'iliştirilmiş gazetecilik'* konusuna geliyor. Smith, 2003 yılındaki Irak Savaşı sırasında ortaya bu kavramla ilgili ilginç açıklamalarda bulunuyor. 'Hiçbir zaman iliştirilmiş bir foto-muhabiri olmadım. Bu şekilde önüme gelen işleri de kabul etmedim.' derken eskiden çalıştığı Washington Post'un Irak Savaşı'ndaki tutumunu anlatıyor. Söylediğine göre, Washington Post, büyük bir risk alarak ve meslektekilerin pek alışık olmadığı bir tavır sergileyerek Irak'a iliştirilmiş muhabir veya foto muhabiri göndermemeyi kararlaştırmış. Gazetenin muhabir ve foto muhabirleri Amerikan askerleri olmadan bölgede çalışmaya gayret etmiş. Ancak iyi kareler yakalayamamışlar. Smith, bu kararın çok tartışıldığını ama ahlaki olarak doğru olanı yaptıklarını düşünüyor.

Dayna için iyi bir haber fotoğrafının ne olduğunu sorduğumuzda ise şu cevabı veriyor: "Estetik, teknik ve içerik bakımından güçlü görünmeli, iyi bir kompozisyona sahip olmalı. Fotoğrafa bakan kişiyle duygusal bir bağ kurmalı, insanların kalbine dokunmalı. Bilgilendirici olması ve özel bir anı temsil etmesi de gerekiyor. Benim asıl aradığım insan ve insana yönelik tepkilerin 'o an' duygusuyla aktarılması."

Dayna Smith'in 10 bölüm olarak hazırlanan Ve Zaman Durdu Belgeseli'ni izlemek için tıklayınız.

* İliştirilmiş gazeteci, haber kaynağı ile birlikte yaşar, aynı ortamı paylaşır, onlardan biri gibi hareket eder, haber unsurlarına, iliştirildiği bakış açısının gözü ile bakar.

Kaynak: Todays Zaman ve Star Gazetesi